Gorączka surowców ziem rzadkich

Surowce ziem rzadkich oraz tzw. minerały krytyczne stały się paliwem transformacji energetycznej, cyfrowej i obronnej. Bez nich nie ma turbin wiatrowych, baterii do aut elektrycznych ani zaawansowanej elektroniki. Technologiczny wyścig XXI wieku toczy się więc nie tylko w laboratoriach, lecz także w kopalniach i na hałdach.

JPMorgan Chase w niedawnej analizie jasno stwierdził, że popyt na kluczowe minerały, takie jak lit, kobalt czy metale ziem rzadkich, będzie rósł w tempie dwucyfrowym wraz z przyspieszającą dekarbonizacją. Na rynek ten od lat patrzy wielki brat znad rzeki Jangcy. Według danych branżowych Chiny kontrolują już ok. 60–70 proc. globalnego wydobycia i nawet 85–90 proc. mocy przetwórczych w zakresie pierwiastków ziem rzadkich. To nie tylko kwestia geologii, ale przede wszystkim konsekwentnej polityki przemysłowej i inwestycji w przetwórstwo, które jest najbardziej kapitało- i energochłonnym etapem łańcucha wartości.

Europa, która przez lata korzystała z globalizacji „just in time”, dziś boleśnie odczuwa koncentrację podaży. Odpowiedzią UE ma być strategia surowców krytycznych przedstawiona w Critical Raw Materials Act Komisji Europejskiej: do 2030 r. co najmniej 10 proc. rocznego zużycia surowców krytycznych ma pochodzić z wydobycia w UE, 40 proc. z przetwarzania w UE, a 15 proc. z recyklingu. Brzmi jak spore wyzwanie. A to nie wszystko, bo dodatkowo żaden pojedynczy kraj trzeci nie powinien dostarczać więcej niż 65 proc. zapotrzebowania na dany surowiec. Instrumenty? Uproszczone procedury dla „projektów strategicznych”, wsparcie finansowe, partnerstwa z krajami trzecimi oraz rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym.

Czy Europa ma realne szanse na surowcową niezależność? Trzeba powiedzieć wprost, że raczej nie. Konkurencja kosztowa z Azją jest trudna, a nowe kopalnie budzą społeczne emocje. Jednak częściowa dywersyfikacja i rozwój recyklingu są możliwe. Powstają inicjatywy przemysłowe i badawcze, klastry surowcowe, a państwa członkowskie mapują własne zasoby, także te „ukryte” w odpadach przemysłowych.

Na tym tle ciekawie wygląda aktywność spółki Coal Energy, która, obok tradycyjnej działalności analizuje potencjał hałd pogórniczych jako alternatywnego źródła metali i pierwiastków krytycznych. Wpisuje się to w europejski trend odzysku surowców z odpadów wydobywczych, czyli wydobywania tego, co kiedyś uznano za bezużyteczne. Hałdy przestają być problemem środowiskowym, a zaczynają być magazynem cennych pierwiastków.

Model ten, choć dla wielu wciąż brzmi jak „zagospodarowywanie składowiska”, działa już w praktyce za granicą. W Stanach Zjednoczonych powstają firmy, które wykorzystują odpady przemysłowe albo starsze składowiska jako surowcowe „kopalnie wtórne”. Przykładowo startup Phoenix Tailings koncentruje się na ekstrakcji metali i pierwiastków ziem rzadkich z odpadów poflotacyjnych i innych produktów odpadowych. Rivalia Chemical Co. pilotażowo odzyskuje pierwiastki ziem rzadkich z popiołów węglowych, substancji, której w USA zgromadzono już setki milionów ton. Inny podmiot, MP Materials, operator jedynej czynnej kopalni ziem rzadkich w USA w Kalifornii, nie tylko wydobywa rudy, ale wraz z partnerami rządowymi buduje łańcuch „od kopalni do magnesu” w Teksasie.

Globalny trend jest jasny, gospodarka odpadowa i odzysk surowców to nie sny inżynierów z NASA, lecz coraz bardziej realny element strategii surowcowych dużych gospodarek. Gorączka surowców ziem rzadkich nie jest chwilową modą. To strukturalna zmiana w globalnej gospodarce. Kto zapewni sobie stabilny dostęp do metali przyszłości, ten wygra nie tylko wyścig technologiczny, ale i polityczny.